Sarrera | Mapa | Kontaktua | Guri buruz |   
Hemen zaude: Sarrera »  Sare-aldizkariak »  Iritzi-muinetik »  Iruña Oka: datazioak berriro egin gabe, nola esan faltsuak direla?

Iruña Oka: datazioak berriro egin gabe, nola esan faltsuak direla?

2008-12-04 / 08:40 / Patxi Alaña   HIZKUNTZA

Iruña Okako idazkunak faltsuak direla erabaki berri du batzorde zientifikoak. Hedabideetan agertutakoa eta Eliseo Gilen prentsaurrekoa ikusita (ikus Youtuben), lehen genituen baino zalantza gehiago ditugu orain.


a) Datazioak ez dira berriro egin

Lehenbizi, harrigarria da datazioak berriro egin ez izana. Eliseo Gilek prentsaurrekoan aipatu zuen Batzordearen 2. bileran 100 pieza berriro datatzeko eskatu zuela baina ez zela onartu. Mundu osoan idazkunak datatzeko teknikak oso garatuta daude. Prozedura homologatuak dira eta hainbat laborategitan egiten dituzte froga horiek. Orain arte, laborategi hauek egindako datazioen arabera ostrakak egiazkoak dira: Geochron (Cambridge-Massachussets), Gröningen Unibertsitatean (Holanda), CEA-CNRS (Frantzia) eta Adirondack (Euskal Herria).

Beraz, faltsuak direla baieztatzeko, gutxienez hori esango luketen beste 2-3 laborategik egindako analisi espektroskopikoak jarri beharko ziren mahai gainean. Horiez gain, lehen ez zen probaren bat egin pieza suntsitu behar delako baina, baten bat suntsitu behar bada ere, berriz egin behar ziren datazioak. Iruditzen zaigu XXI. mendean badaudela teknikak frogatzeko idazkunak noiz egin diren.


b) Komunikaziorik ez eta Iruña Oka bisitatu gabe

Batzordeko taldekideen arteko inkomunikazioa ere, nahiz eta bost bilera egin diren, sinestezina da. Hau da, talde batek egindako lana baloratzeko, ezinbestekoa da haiekin egotea, galdetzea, etab. Eliseok emandako txostenean baino ez dira oinarritu. Paperaz gain, harreman zuzenean milaka gauza gehiago ere ikusten dira. Batzordekideak munduaren beste puntan biziko balira ulertuko genuen baina ez elkarren ondo ondoan egonda. Hori dela eta, kolaren moduko polemika entzutea izugarria da. Madariagak zuzenean galdetu izan balio Eliseori, honek azalduko zion zergatik egon daitekeen kola piezetan. Baina ez diete ezer galdetu zuzenean nahiz eta ia urtebete pasatu den. Eta, idazkunak faltsuak direla oinarritzeko txosten batean piezetan kola agertu dela jasotzea eta komunikabideetan hainbeste oihartzuna izatea negargarria izan da eta sinesgarritasuna galtzen du.

Eliseok aipatu zuen hirugarren puntua ere harrigarria da: batzordekideak ez dira Iruña Okara joan. Ez dute egindako indusketa in situ aztertu. Hizkuntzalariak ez joatea ulergarriagoa izan zitekeen baina arkeologoak ez joatea...


c) Faltsuak direla esateko aurkeztutako probak

Baina ikus ditzagun faltsuak direla esateko hedabideek zabaldu dituzten oinarriak. Julio Nuñez arkeologoak indusketako prozedurak desegokiak izan direla esan du. Baina horri erantzunez, Eliseok Angel Morillo Cerdan, Emilio Illarregi eta Carmen Fernandez Ochoa arkeologoek ontzat eman dutela esan du. Hau da, nori sinetsi? Batzorde zientifikoaren ebazpena sinesmen kontua al da?

Juan Santos Yanguas Historia Katedradunak pieza batzuen ondoko zatietan testuaren jarraipenik ez dagoela esan du. Eta gure galdera zera da, apurtutako zeramika zatietan idazten bazuten, horiek aprobetxatzeko, ez zegoen aukerarik guztietan ez idazteko? Duela bi urte Santosen sinadurak bermatu zituen ostrakak Henrike Knörr eta Eliseo Gilekin batera.

Akats ortografiko eta sintaktiko asko dagoela ere azpimarratu du faltsutasuna frogatzeko. Hauxe izan da, kolarekin batera, xaloena. Juanek ez al daki garai hartan, gaur egungo ikastetxeetan bezala, idazten ikasten ari diren ikasleek akats asko egiten dutela? Ez al daki bi hizkuntzetan ikasiz gero, gutxiago menperatzen duzun hizkuntzan akats sintaktikoak egiteko joera handia dela? Unibertsitatera heltzen direnek ere batzutan akatsak egiten badituzte, zelan ez txikiagoak direnean?

Gezi bat egitea, marra bikoitzarekin ere ezinezkoa dela garai horretan azpimarratu du. Nola jakin liteke hori? Descartesena ere aipatu dute baina Eliseok "Miscart" irakurtzen du. Zergatik ez dute argazkia argitaratzen? Ez al dakigu irakurtzen? Ematen du iritzi eta sinesmen munduan gaudela, ez frogetan.


d) Hipotesi bat: gaztelera latina bezain zaharra da

Joakin Gorrotxegi eta Joseba Lakarrak, besteak beste, agertutako euskarak antza gehiegi duela gaurko euskararekin aipatu dute froga gisa. Italierazko "cuore" berba agertzen dela, latinezko "cor-cordis"en ordez. Gaztelerazko "no" hitza, "non"aren ordez. Izen batzuk gazteleratik errazago ezagutzen direla, latinetik baino. Argudio guzti horien inguruan, gaur egun beste teoria bat dagoela esan beharra dago. Horren arabera, agertutako berbak egiazkoak izan litezke.

Aitzinean beste ikerle batzuek esan dute, eta gaur egun ere bai: Arnaiz, Ribero Meneses: gaztelera ez dator latinetik, ezta beste hizkuntza erromaniko guztiak ere. El fraude de la cuna riojana del castellano Riberoren liburuan esaterako, azalpen hauek ematen ditu: erromatarrak penintsulara etorri zirenean armada izugarria ekarri zuten. Ez zen ia borrokarik egon, Numantzian eta "Iparraldean" izan ezik. Paseo bat izan zen haientzat. Garai hartan penintsulako biztanleria Italiakoa bezainbestekoa zen. Eta ez zegoen ez telebistarik, eskolarizazio unibertsalik, administrazio indartsurik... Gainera, etorri ziren soldatuen % 90 ez zen Italiakoa, beste herrialdeetakoak baizik. Latina ei zekien hain jende gutxi ekarrita eta hain baliabide gutxirekin, nola aldaraziko zieten hizkuntza besteei?

Ribero Menesesek dioenez, musulmanak 700 urtez egon baziren eta erromatarrak 400, eta denbora horretan latina ikasi bagenuen, nola ez genuen bada arabiera ikasiko ia denbora bikoitzean? Bere iritziz, italierak latinaren antza askoz handiagoa eduki beharko zuen, esaten duten bezala gertatu izan balitz. Gainera, hizkuntza erromaniko guztien sintaxia aztertuta, ikaragarria da, denek latinaren alderantzizko sistema dute. Hau da, latinak, euskarak bezala, kasu gehienetan deklinazioa hitzari lotuta dauka: "vobiscum-zuekin". Baina hizkuntza erromanikoetan beti aurretik doa: "con vosotros, avec vous...". Honek zer pentsaturik eman beharko liguke, sintaxia hizkuntza baten muina delako eta, denek aldatzea ez delako normala.

Ribero Menesesek 1.100 urte baino gehiago duten gazteleraz idatzitako idazkunak aipatzen ditu bere liburuan eta, gehiago ez egotearen arrazoia, Eliza Katolikoak kulturaren monopolioa orain gutxi arte edukitzea izan daitekeela aipatzen du. Bere iritziz gaztelera eta gainerako hizkuntza erromanikoak latina baino edo bezainbeste zaharragoak izan daitezke. Irlanderan agertzen diren gaztelerazko hitz batzuk ere horren froga direla dio, erromatarrak hara ez zirelako heldu. Erlijioaz ere, kristautasuna ez zela Erromatik etorri penintsulara esan izan du. Iruña Okako ostrakek bere teoriak baieztatuko lituzkete, egiazkoak izanez gero.

Bestetik, Inperio Erromatarrak Ekialdean beste 1.000 urte gehiago iraun zuela gogoratu beharra dago, 400etik 1.453 arte. Eta, Bizantzion latinaren ordez grekera klasikoa hartu bazuten ere, grekera ez zen Turkiara, Egiptora, Libanora... zabaldu. Hau da, botere politikoan 1.000 urteko jarraipenak ez du derrigor herri baten hizkuntza aldarazi behar.


e) Mitxelenaren teoria frogatzeke dago

Baina gehiago ere badago. Lakarra eta Gorrotxategi, idazkunetan agertutako euskarazko hitzak ezin direla izan esateko, Mitxelenaren teorian oinarritu dira. Mitxelenak, 1.400 urte arte idatzitako euskarazko testu bat ere eduki gabe (Akitaniako hilarrien pertsonen izen batzuk eta Donemiliagako bi esaldiak kenduta) garatu zuen bere teoria osoa, gaur egun Euskal Filologian irakasten dena. Baina orain arte teoria honek ez du proba bat ere pasatu, 0-1.400 urteetako hitz bat ere ez delako agertu. Beraz, frogatu gabe dagoen teoria batean, horren kontra egon litezkeen hitzak faltsuak direla baieztatzeko oinarritu daiteke? Hain kategorikoki baiezta daiteke?

Beraz, faltsuak direla esateko arrazoi asko badagoela onartuta ere, badira kontrakoa esaten duten hainbat froga eta teoriak ere.


f) Zertarako faltsifikatu?

Normalean gauzak faltsifikatzen direnean egiazkotzat har daitezen egiten da. Horrela gertatu izan balitz gaztelerazko berbak, irlanderazkoa edo italierazkoak ez lirateke jarriko, latinezkoak eta euskarazkoak (garrantzia berezia emateko) baino ez ziren jarriko. Ez dauka zentzu handirik...


g) Iragarritako heriotza baten kronika edo nola ez egin gauzak

Baina Batzordearen lana benetan ilundu da filtrazioengatik eta hitza ez betetzeagatik. Gorrotxategi izan da publikoki isilekotasuna apurtu duena. Eta berak zehapena jaso beharrean, Eliseoren taldea zigortu behar dela publikoki esaten ari da bera! Eta orain bi aste filtrazio bat egon zen, gaia batez ere ikuspuntu filologikotik erabakiko zela esaten zuena. Eta Batzordeak bere iritzia eman baino bi egun lehenago, beste filtrazio bat, eta egun berean, goizean, irrati guztietan berriz. Batzordekide batek edo batzuek hori egin badute, zelan nahi dute euren azterketetan sinestea.

Eliseo Gilen lanaren epaiketa bat izan da baina, epaiketa errepikatu beharko litzateke, oso txarto egin delako: eszenatokia ikusi gabe, lekukoak elkarrizketatu gabe eta azterketak balizko errudunei eman gabe. Nola eman daiteke ebazpena, hau da, faltsuak direla eta Lurmen enpresa kanporatu, Eliseok bere kontra dauden txostenak irakurtzeko astirik izan ez duenean? Kanporatu eta gero, orain, 10 egun eman diote alegazioak egiteko. Nazioarteko benetako batzorde zientifiko batek inoiz ez luke horrelakorik egingo eta gaur egun bizi dugun egoera amets gaizto bat besterik ez litzateke izango. Ezin da horrelakorik onartu.

Uste dugu XXI. mendean badaudela metodo zientifiko homologatuak frogatzeko idazkunak benetakoak ala gezurrezkoak diren. Duela 1.700 urteko benetako ostraka euskaldun batek bakarrik aldatuko luke euskararen historia. Iruña Okan berrehun baino gehiago omen daude. Henrike Knorr-ek zioen bezala, arkeologoei dagokie lehenengo, datazioak eta frogak ondo egitea, baina fase hau burutu gabe dago oraindik. Azkenik, ostraka guztiak ondo zaintzea espero dugu, etorkizunean egin beharko diren datazio eta azterketak ahalbideratzeko.


(PATXI ALAÑA ARRINDA euskara teknikaria eta Euskararen Jatorriaren Biltzarreko kidea da)


Iruña-Veleiaren gainean erabili.com-en argitaratuak


Inprimatu


Erantzun

 
Ados
2008-12-04 / 13:34 / Anj. Iztueta

Patxi zurekin ados nago : Informazio nahikorik gabe ikertzaile talde baten izena gaiztoki zikintzea ez da zilegizkoa !. Eta beste behin ere gure hizkuntza tartean!

 
Ez dago ezer eztabaidatzerik
2008-12-04 / 14:27 / Pruden Gartzia

"Aitzinean beste ikerle batzuek esan dute, eta gaur egun ere bai: Arnaiz, Ribero Meneses: gaztelera ez dator latinetik, ezta beste hizkuntza erromaniko guztiak ere."

Beraz, gaztelania ez dator latinetik.

Beraz, kreazionismo linguistikoa.

Beraz...

Baina zertarako segitu. Horrelakoak esaten duen batekin ez dago ezer eztabaidatzerik. Barkatu, baina ezer ez.

 
Paseo militarrak
2008-12-04 / 21:04 / Iñaki Villoslada

Benetan ez dut uste euskararen geroa Veleia-ren baitan dagoenik, ez eta ere bere iragana Iruña-Okan lurperatuta. Dena den, zehaztapen bat behintzat egin nahi nuke: erromatarren Hispaniako paseo militarrak 200 urte iraun zuen. Alegia, Erromak 200 urte behar izan zuen Hispania osoa bere egiteko (Hispania capta). Garai hartako Hispaniako gerren berri hurrengo testuak eman dezake (deskontatuta noski, duen elaborazio literarioa):

"Horum trucem pertinaciam in consimili facinore Calagurritanorum execrabilis impietas supergressa est. qui, quo perseverantius interempti Sertorii cineribus obsidionem Cn. Pompei frustrantes fidem praestarent, quia nullum iam aliud in urbe eorum supererat animal, uxores suas natosque ad usum nefariae dapis verterunt: quoque diutius armata iuventus viscera sua visceribns suis aleret, infelices cadaverum reliquias sallire non dubitavit".

Eta Hispaniako Hegoaldean ere gerrak odoltsuak zirela frogatzeko hona hemen datu pare bat: K.a. 211. urtean bi jeneral erromatar (Publio Kornelio Eszipion eta haren anaia Cneo) beren legioekin sarraskituak izan ziren. Eta K.a. 209. urtean, Baeculan (Bailen), 8.000 soldadu kartagotar hil zituzten erromatarrek (Polibio, Tito Livio)...

Gehiago jakin nahi izanez gero, Veleiari buruz, irakurri ondorengo txostenak (Batzordeko kide batzuen txostenak dira, kimikoarena barne): drop.io/jo_ta_kez

 
Metodo zientifikoa
2008-12-05 / 22:12 / Urtzi

Mitxelena, Gorrotxategi, Lakarra... hauek metodo zientifiko bat erabiltzen dute, metodo honek beste hizkuntzekin balio izan du, indoeuroparrekin batez ere, zergatik ez euskararekin?

zuek zein metodo zientifiko erabiltzen duzue?

Gaztelera eta gainerako erromantzeak ez datozela latinetik? Oraingo eta lehengo hizkuntzalariek onartutzat dutena buruargi batek ezeztatuko du? Benetan esaten dizut, Riberoren liburu hori irakurtzeko gogoa dut, aspaldi ez dudala barrerik egin, azkeneko aldia Josu Naberanen Hitzen Koba liburua irakurri nuenean uste dut izan zela.

 
FHV: Erabiltzeko gida urratsez urrats
2008-12-10 / 16:43 / Txomin

Fonétika Historica Vasca horrelako gauzetarako oso ondo dator.

1) FHVren ale bat eskuratu. Azken edizioa osoagoa da, gehigarriekin eta. 2) Bi eskuakaz fuerte eutsi eta altxatu. 3) Indarrez, berbalagunaren buruan astindu.

Hori egin eta gero, galdetu: "Eta ulertu dok orain, babua?". Erantzuna "ez" bada, 2 eta 3 pausuak errepikatu.

Berdin-berdin balio dezakete Trask-en The History of Basque, Saussurren Curse de Linguistique General, Sarasolaren Zehazki nahiz Amurizaren azken nobela prustianoak. Dena den, FHVk esanahi metaforiko sendoagoa duela iruditzen zait.

 
Jarrera oso "eraikitzailea"
2008-12-10 / 19:32 / Patxi Alaña

Mitxelena irakurri beharrekoa da, noski, baina baita Kapanaga, Zubiaga, Arnaiz edo Meneses ere. Denek zerbait esateko dute eta.

Prentsan albiste interesgarri bat argitaratu da. Arabako toponimiari buruz: 20.000 toponimo euskeraz eta 6.000 inguru erderaz daudela. Euskerazko toponimoak bat datoz Erromatarren garaian aipatu ziren komunikateekin: bizkaiera edo mendebaldeko euskerazkoak dira karistiarren eremuko toponimoak eta gipuzkerako tankerakoak Arabako barduluen aldean daudenak. Beste arrazoi bat euskalkiak Mitxelenak esaten zuena baina askoz zaharragoak direla izateko.

Edo gure hizkuntzaren izena. Denok dakigu "hizkera" hitzan "hitz" eta "era" elkartuta daudela. Bizkaiera hitzan "bizkai" eta "era". Beraz atzizkia -era baldin bada, nola deitu gure hizkuntzari "euskara" eta ez "euskera"? Hau Kapanagari irakurri diot eta galdera interesgarria da. Mitxelenak hemen ere asmatu ahal zuen?

Azkenik, gehien gustatu zaidana izengabeko mezu honetan "babua"rena da. Bat dator guztiz Iruña Okaren afera honetan erabili diren filtrazio eta tonu desegokiez egindako adierazpenekin. Jarrera oso eraikitzailea, alegia.

Patxi Alaña

 
Mitxelena: euskararen garapena eta etimologia
2008-12-11 / 12:55 / Iñigo

Nik Mitxelenaren teoria erabilita euskararen azken 2000 urteotako garapena eta 1000tik gora etimologia ematen dizkizut.

Zer ematen didazu zuk?

  • P.D.: Nondik atera duzu 1400. urte aurretik Akitania (500 idazkitik gora, portzierto) bakarrik dagoela?
 
Harrituta
2008-12-13 / 10:51 / Pruden Gartzia

Harrituta nago web gune honetan Txomin delakoaren mezua onartu delako. Administratzaileari eskatzen diot erretira dezala.

 
Arkeologian aditua...
2009-01-27 / 13:19 / Nerea Azpitarte

kuriosoa da "euskara teknikari" batek arkeologian horren aditua izatea...

Patxi Alaña zu bai zarela pertsonarik adituena afera honetan... adituek isiltzen direnean oportunisten txanda da.

Dirulaguntzetan nahikoa diru mugitu izan da ezta? euskararen jatorrikoak oso urduri jarri zarete egia plazaratru denean... txin-txin txin-txin...

 
Eskerrik asko Nerea zure iruzkinagatik
2009-01-28 / 07:07 / Patxi Alaña

Eskerrik asko Nerea zure iruzkinagatik.

Ohartxo batzuk: arkeologian inondik inora ez naiz aditua, eta uste dut, artikuluko edukiagatik ez dela bestelakorik erakutsi nahi izan. Baina euskarak kezkatzen gaitu eta, horregatik, Iruña Okako gaia argitzea eskatzen dugu, besterik ez.

Dirulaguntzei buruz hitz egin duzu eta, zure informaziorako, Euskararen Jatorriak egindako 3 biltzarrek ez dute inolako dirulaguntzarik jaso, 0 euro, alegia. Beraz, ez gaitu gai honek kezkatzen, laguntza gabe egin dugu, bueno, egia esan, parte hartu duten eta interes bizia erakutsi duten 170 pertsonei (3 biltzarretatik pasatu den jendea) esker egin ahal izan dugu.

Oportunista ere deitu didazu. Kalaka programatik deitu zidatenean ez nintzela joango esan nien, arkeologoek hitz egin behar zutela. Orduan ETBkoek zera esan zidaten, artekeologo askorekin hitz egin zutela baina inork ere ez zuela ezer esan nahi, beldur zirela... Ez zutela inor programara joateko.

Nire lanerako gai honetan jardutea negatiboa da, lan finko eta erosorik ez dudalako. Baina hedabide erdaltzaleetan gai honekin euskarari eman dioten zaplastekoa zaila da irenstea.

Ondo izan.

Patxi Alaña

 

Erantzun

Euskara Patronatua
Tel.:943-814518
Faxa: 943-811947
erabili@erabili.eus