Sarrera | Mapa | Kontaktua | Guri buruz |   
Hemen zaude: Sarrera »  Sare-aldizkariak »  Iritzi-muinetik »  Euskara batua eta Laphitzen euskara eredua

Euskara batua eta Laphitzen euskara eredua

2005-10-11 / 07:00 / Pello Salaburu   HIZKUNTZA

Ez da ukatzen ahal gure hizkuntza batasunaren bidearen nondik norakoak zehazten hasi zelarik, eta hartara bere indarrak lanean jarri, hizkuntzaren eguneroko erabilerak anitz irabazi duela. Ezin baitzen bertzenaz ordura arte bezala segitu. Hizkuntza hila legoke, edo gutienez ahuldua eta zuhail, indargabetua, egungo mundu moderno honek eskatzen dizkion betekizunei aurre egiteko ez gai. Horretan irabazi dugu. Baina Laphitzen liburuaren protagonistek bezala, nahi nuke ez beha egin lanari, baizik egitekoari. Ez gibelerat, baizik aitzinerat.

1968aren inguruan hasi zen bide hura. Ordea, bazterrean bildu guztiak ez dira beti loreak izan, eta zenbaitetan eskuak ziztakaturik gelditu zaizkigu. Hau hala gertatu da ez bakarrik Euskaltzaindiak, Mitxelena zenaren eskutik, erakutsian utzi zuen ereduaren kontra batzuek beren indarrak suharki jokatu baitzituzten, ez. Horregatik ere izan bada ere, ez horregatik bakarrik, erran dezagun garbi.

Euskara batuaz eta euskararen batasunez mintzo gara behin eta berriz. Eta gai honen inguruan alde bateko eta bertzeko iritziak sortu izan dira historian zehar. Gehienak alde, idazle gehienek beldurrik gabe onartu baitute batasun bidea, gure hizkera erorbidean ez uztekotan ez baita, haien ustetan, bertze hauturik egiten ahal. Zernahi gisaz, alde izanik ere, haien artean ere entzuten hasiak gara aspaldixko hizkuntzaren batasuna --itxuraz bada ere-- nolabait zalantzan jartzen duten ahotsak: ustez, nonbait, euskarak kolorea galdu duen, beldurrez gure baserrietako hitz jarioaren aberastasuna atzenduxe dugun, egungo euskara batu hori, batua bai, baina batzuetan ez gehiago dela euskara iduri, haien aburuz. Batzuek, akiduratik hurbil ikusteraino ailegatu dira. Eta, diote, hori konpontzeko moduetako bat dugu herri hizkerara, herrietako mintzoetara, itzultzea, erran nahi baita, baldin gai izaten bagina, maila batzuetan, gure baserrietan ibiltzen genuen euskara goxo eta hurbil hura egungo arlo landuetan ibiltzeko ere, orduan batasuna bera ere aberastuko genuke, eta bere on bidera ekarriko mintzaira batua.

Ez dut uste, hala ere, gauzak hola ikustea arras xuxen den. Hori onartzetik ilki diren ondorioetako batzuk, bederen, ez baitira batere zuzenak. Anitz herri eta eskualdetan herri aldizkariak sortu dira, eta joera bat nagusitu da, zenbait tokitan, eskribitzen diren testuak delako toki horri dagozkion euskara ezaugarriekin hornitzeko. Hola eman nahi zaio, antza, kolorea eta distira, kolorea eta etxeko ñirñira galdu duen hizkerari. Ez dakigu, ordea, nolakoa den kolore berri hori, zaharraren gisakoa edo osagarriak nahasiz sortu berri den kolore zirtzikatua. Zeren, jokamolde horren izenean pare-parean ikusten ahal baitira, inolako ahalkerik gabe, aski modu harroan gainera, delako herri edo eskualde horri legozkiokeen berezko ñabardurak --pentsa dezagun halakoak direla--, eta haren ondoan delako herri edo eskualde horretako solasean sekula santan inork ere aditu ez dituen itzuliak, hitzak, eta esamoldeak, arras tarrotuak, batek ez dakiela nondik atera diren, ez bada mintzaira goxatu nahi duen norbaiten gogo biziaren beroaldiren baten ondorio, ohartu gabe, mintzaira goxatu beharrean, usu arras desitxuratua gertatzen den hizkera mota berri bat sortzen ari garela. Hola, hobetu nahi den eredua, hobetu beharrean, behar bezala deboilatu eta nahas ageri zaigu. Hautatu den erremedioak, orain, makurrago bihurtu du salatu nahi den gaitz eta eritasuna.

Ez da gutitan gertatzen erraten ari naizen hau. Aski da, hartara, aldizkari horietako batzuk begi kritikoekin irakurtzea: berehala atzemanen dituzu kontraesan bizkorrak, eskualdeko mintzaira umetik barneratu duen betiko hiztuna lerro batean eroso sentiturik ere, aldamenean den bertze paragrafo batetik idazleak ostiko ematen diola sentitzen baitu, iduriz. Gisa honetara, arrenkura hautatuko du idazleak, arrangura arautua bazterturik, arrenkura baita, ez arrangura, herri horretako hizkeran ibiltzen dena. Eta afera paratuko du, hurbildu nahian hola elkarren artean papereko euskara, batetik, eta betitik han ibili den mintzoa, bertzetik. Egoki ikusiko du doaie ibiltzea, eta ez doa. Baina hori egin bezain fite ahalke gabe ikusiko ditugu hor berean beraien, aurreko, bertan, erabiliko, ikasleentzat, barrena, etxerako, irakurri edo ordutegi, aldizkaria argitaratzen den tokiko euskaran betitik beren, aitzineko, han, ibiliko, ikasleendako, barna, etxeko, leitu edo lanordu erran baldin bada ere. Eta lerro batean leituko dugu herrie, eta pixka bat beheitixeago, aski trankil gainera, mendia, inolako koherentziarik gabe, denak errebes eta oker paratuak. Beharreztenkeriez betetako euskara hori ikusten dut nahaste baten iduriago, ibili behar den euskara egokiaren ispilu baino.

Baina ez dut, hasierako hitz hauekin, gai horren gainean mintzatu nahi. Kontua da hori, neurri batean segurik, gertatzen ari dela eta, ene ustez, gertatzen ari den hori sakonagoa den bertze zerbaiten seinale dela. Gure buruari galdegin beharko genioke zertaz gertatzen den hau guztia. Zertaz den gertatzen batasun eredua eskura izanik, eta idazle gehienek batasun horri eutsirik ere, zertaz diren gailentzen bat-batean bertze eredu batzuk, batasunetik hain urrun gelditzen direnak.

Zergatia, hain zuzen ere, batasun ereduan dagoke: ez, haatik, Euskaltzaindiak urteetan zehar definitu duen batasun ereduan. Ez hor ezinbestean. Arazoa, ene iduriko, jendeak praktikan ibiltzen duen batasun ereduan bilatu behar dugu, Akademiak eman ereduan baino gehiago. Euskaltzaindiak definitu eredua, eta jendeak --batasunaren aldekoek, erran nahi dut-- ibiltzen duena ez baita arrunt berdina. Ez gara, beharbada, ongi ohartu honi. Euskaltzaindiaren batasun eredua, bistan da, kritika daiteke, eta alde on guztiekin batera bere alde txarrak ere izanen dituela onartzen ahal da inor ere mindu gabe. Kontua da Euskaltzaindiak batasun eredu baten proposamena egin duela urteen joan-etorrian, bai, baina gero idazleek batasun proposamen hori modu batera ulertu dugula, aise estuago den modu batera bakarrik. Adibide erraz batzuekin argituko dut hemen erran nahi dudana.

Euskalkien arabera, anitz hitz baditugu kontzeptu bera adierazteko: behinik behin, behintzat, bederen, segurik, aments, bederik. Horiek guztiak daude Euskaltzaindiaren ereduan behar bezala bilduak, modu batera edo bestera: bederik ageri da hiztegi batuan "gip"markarekin, aments ez da aipatzen, eta gainerakoak inolako markarik gabe bildu dira. Hortaz, horiek guztiak ditu eskura idazleak, euskara batuan eskribitzeko orduan. Galdera da, zernahi gisaz, zergatik nagusitu diren (aski dugu horretako datu baseak kontsultatzea) bederen eta behintzat bertze guztien gainetik. Aise gibelago daude, erabilerari dagokionez, gainerakoak: behinik behin aitzineko bi horiek baino hiru aldiz gutiago ibiltzen dugu batuan eskribitzen dugunean; segurik hamabi edo hamahiru aldiz gutiago; aments eta bederik ez dira ia ageri gaur egungo euskaran.

Ez dit inork ere azaldu beharrik hau hola gertatzeko arrazoi batzuk aski argiak direla: lehendabizikoa, hizkuntzak eta mintzoak aldatu egiten direla. Hortaz, ez dugu horregatik harritu beharrik, edo kezkatu. Bertze batzuetan hiztun gehienek ibiltzen dituzten hitzak nagusitzen dira, edo idazle ezagunenek gogoko dituztenak, edo argitaletxeetako testu zuzentzaileek onesten dituztenak ("hau zuzena da, bertze hori kendu, otoi!”), edo telebistako esatariek gehien maite dituztenak. Hau da gure kasuan ere gertatzen dena. Kontua da, ordea, niri segurik kezka sortzen zaidala: segurik, bederik eta aments bezalakoak baztertzen ditugu praktikan, eta horiekin batera bertze hainbertze ere, hala nola, abade, abandonatu, abantzu, kasik, abonatu, adin izan, altxatu (gorde adierazteko), arotz (errementari adieran), kordokatu, irriemangarri, ahalke, baratu, parlantzuan, intziri, eroan, asko-gura, zelan edo larderia bezalakoak, bakan batzuk aipatzekotan. Baina kezka sortzen zaidala diot, hori egin ondoren inolako gupidarik gabe ibiliko baititugu hitzetik hortzera delegaritza, baloia lapikoan, errematea, rehen edo berotasun asistentziala bezalakoak. Eta gauza bera gertatzen da paperak asanblada bezalakoekin betetzen ditugunean, betiko batzar, biltzar, bilkura edo bilera xokoan utzirik, horiek, nonbait, ez baitute maila ematen. Holakoak, ongi dakigunez, ardura gertatzen dira, aski baita hartara agertze ttipi bat egitea telebista aitzinean edo maizkara gure eskuetara ailegatzen diren testuetan.

Jakina, hiztegia aipatu dut bakarrik, baina hiztegiaz erran dudana gramatikaren bertze atalen gainean ere erran daiteke: neurri batean morfologian, baina batez ere esamoldeetan, eta sintaxi puntu batzuetan. Ez naiz luzatuko honetan, aipatzen dudan arazo honek hainbertze ñabardura beharko bailituzke, eta hemen ez dut astirik horretan aritzeko orain. Kontua da, eta hori da hemen azpimarratu nahi nukeena, Euskaltzaindiak definitu duen ereduaren interpretazio bat egiten dugula, interpretazio batek hartu duela indarra, bat nagusitu dela praktikan egiten ahal ziren gainerakoen artean, eta hori ez dela gauza ona. Euskararendako ez da gauza ona. Interpretazio hori gipuzkeraren inguruan sortu da, ez dut uste inor ere samurtuko den hori errateagatik. Horrek guztiak badu, jakina, bere azalpena: hiztun gehien biltzen da eskualde horretan, gune trinko anitz han atzematen dira, batasun eredu teorikoa handik hurbilago dago bertze euskalki batzuetatik baino, eta ereduzko idazleen artean pisu handi dute gipuzkoarrek. Ez diegu haiei eskatuko haiena ez den mintzaira erabil dezaten beren liburuetan.

Kontua da, alabaina, mintzatzeko modu hau nagusitu dela eta olioa bezala hedatu gainerako euskalki eta hiztun guztien artean, euskara batuaren hautua egiten dutelarik. Horrek ere, ez bakarrik erdarak edo hizkuntza neketan ikasteak, horrek ere uste dut kendu dion hizkerari lehenago zuen kolore goxo hura, lehenago euskalkietan musika soinua bezala nabari zen doinu hura. Baina ez doinu hura ez kolorea ditu euskarak berreskuratuko honetaz guztiaz hausnarketa jabaldua egiten ez badugu, eritasunaren erremedioa ez baita herrietako txokokerietatik aterako. Txokokeriak txokokerien seinale dira, ez euskara on eta egokiaren seinale. Iduri luke batzuetan euskara gaitz bat hartua dagoela.

Eta honetara ailegaturik, baten batek galdegin dezake, arrazoi guztiarekin, ez ote garen hemen Francisco Laphitz omentzen ari, eta hala bada, zer duen honek ikusteko Arizkunen, nire sorterrian, 1832an sortu zen idazle eredugarri hark egin lanarekin. Ikusiko duzue nola baduen.

Ez dakit nik Laphitz sortu zelarik haren amak, Maria Josefak, zerurat altxatu zituen begiak, Loiolako sainduaren amak Inazio sortu zelarik egin omen zuen bezala, eta gero Bernardo senarrari zerbait erran ote zion. Loiolan gertatu bezalako zerbait, konparazione: "Seme hau ez da agian bertze semeak bezala aterako, eta bere amarekin agian laketuko zaio”. Eta ez dakit hala gertatu zen, inork ere ez baitigu kontatu zer pasatu zen Laphitzen bizitzarekin. Badakigu Baztandik haurrean jin zela hona, Irisarri alderat, eta bistan da utzi dituen testuetan nabariago ikusten ahal dela Irisarriko euskara, Baztangoa baino, amagandik Baztango mintzoko hainbertze ñabardura hartu baditu ere. Gero, Loiolako Inazio eta Frantzisko Xabierrekoaren eredua segitu nahia zenez-edo, urrun joan zen, Hego Ameriketarat. Baina ez dut nire hitzaldia moldatu Laphitzen bizitzaren gainean mintzatzeko.

Idazle trebearen argitasun eta erraztasuna erakutsi zigun Laphitzek: Bi saindu euskaldunen bizia izeneko liburuak baditu literatura balio handiak, hori nornahik ikusiko du, eta alde horretatik ez du gaurkotasunik galdu batere. Loiolako eta Xabierreko bi gazteen bizitza egituratzeko modua, narrazio estiloa, historia kontatzeko maisutasuna lehenaldiko eta orainaldiko adizkiak behar bezala trukatuz…, anitz gauza erran liteke horren gainean, betiere kontuan izanik ezaugarri horiek lotuago daudela literaturaren ñabardurarekin euskararen zuzentasun eta egokierarekin baino. Uste dut ez den behar bezain bat baloratu lan hau alde honetatik. Erreferentzia behar luke izan, nire ustez, euskaraz idatzi nahi duen ororentzat. Mitxelenak ere, bere Historia de la literatura vasca lan ezagunean goraipatzen du haren hizkera dotorea, eta dio “n"rratzaile trebe eta bizia” "la. Nik ere, alde batera utzirik zer den kontatzen duenaren mamia (laudatzen dituen pertsonaien balioak, konparazione, psikologo batek aztertu beharko lituzke, ez nik), estilo aldetik, irakurriago eta ederrago aurkitzen dut liburua.

Narratzen hasten delarik, iragana hautatzen du, ardura orainaldira igarotzeko, behin narratu nahi duena testuinguruan ongi kokatu ondoren:

  • "Naierako dukia tropa hetarik baten aitzindari zen. Egun batez gortherat heldu dire Napleseko armadaren berriak eta jakiten dute Loiolako semek han indar handiak egiten dituztela. Iñazio orduan bere bizi funtsgabekoaz ahalgetzen da eta bere oseba Naierako dukia othoizten du zonbait soldado eman ditzon gerlarat heiekin juaiteko. Gerlarat juanez, gerlan bere indarra erakutsiz nahi luke Iñaziok maite duenaren bihotza hobelki hatzeman"(5. or.)

Gure artean gaitzetsi izan da, segur naiz arrazoiarekin, gaztelaniaz "presente histórico"deitzen den narrazio estiloa. Hori ez da, omen, euskararena. Euskarak ez du, nonbait, holako estilorik maite. Horrekin bat heldu naiz ni ere, baina ez naiz gai, egia erran behar baldin badut, horren mugak non paratu behar diren errateko. Ikus dezagun ondoko bertze testu hau:

  • "Jakintsun handi zen Jainkozko gauzetan, bainan hortan baratzen zen haren jakitate guzia. Zer eginen du beraz? Hogoi eta hamar urthetan hasiko da latinaren ikhasten. Iñazio behar zen lan horri lotzeko; ezik liburuak hastio zituen, ezin ikhus zitzazken: bainan Jainkoaren loriak hala galdatzen baitu, urtheak eta urtheak ez zaizko sobera izanen liburuen erdian"(69. or)

Hor ikusten dugu iraganarekin hasten dela ("jakintasun handi zen”, "baratzen zen”), baina berehala iragan dela idazlea etorkizunera ("zer eginen du”, "hogoi eta hamar urthetan hasiko da”). Ondoko esaldia, ordea, eta beti pasarte berean ari naiz, berriz ere iraganean da ("Iñazio behar zen lan horri lotzeko”). Azkenekoz, berehalaxe segidan, paragrafoa orainaldian eta etorkizunean akitzen du ("…galdatzen baitu”, “u"theak ez zaizko sobera izanen”). Honek erakusten du, ene ustez, narrazio kontu hauetan badirela, izan, ongi aztertu behar ditugun bideak. Baina lehentxeago erran dudan gisan, hauek literatura arazoak dira, euskararenak baino gehiago, eta ez zaituztet arrazoibide hauekin enoatu nahi. Alde bat utziko dut, haatik, gaia.

Nadin itzul istant bat lehen aipatu dudan eta praktikan ibiltzen dugun batuaren eredu horren ezaugarrietara. Erran dut gure artean nagusitu dela, berdin delarik bakoitza gure etxean edo adiskideekin zer euskalkitan mintzo garen, nagusitu dela, diot, eredu bat bakarra, oro har. Noizetik noiz testuren bat agertzen bada ere gainerakoetatik urruntzen dena, arruntean eskribitzen ditugunak elkarren iduriak dira. Berdin da non sortu garen, non ikasi dugun, zer euskara mota edan dugun etxean, eskribitzeko orduan antzekotasun handiak ditugu gure artean. Beti elkarretarat egiten dugu, hainbertzeraino, non, zail gertatzen baita ikaragarri jakitea zein den bakoitzaren jatorrizko euskalkia, bertzetik ere euskalkiz betea den hizkuntza honetan. On litekeela, adierazi nahi izan dut, batzuetan bihotza eskastu gaituen berdintasun homogeneo hori noizbehinka trenkatzea, batasuna bera hautsi gabe horregatik. Ezik batasunak bide bat baino gehiago badu. Eta denak ibili behar dira. Hobeki dugu hori eginik. Hori da hizkuntza aberasteko bidea. Zeren hizkuntza idatzia nekez aberastuko baita funtsean oinarritzat eredu estandarra hartzen badugu eta txokokeria batzuk sartzen han-hemenka, atzenduz aldi berean badirela bertze bide batzuk aski erabilgarriak izan daitezkeenak.

Frantzisko Laphitzek erakusten digu aukeran ditugun bide horietako bat. Ez da Laphitz, inondik ere, den bakarra. Jainkoari eskerrak, eta beharrik hori hala dela, badira eredugarriak diren idazleak mintzo guztietan. Baina hemen, erraz konprenituko denez, Laphitz hartuko dut aztergai. Zein den aberats erakutsi nahi nuke lerro hauetan.

Oroitzen naiz behin zerbaiten programa bat-edo eskuratu zidatela, egitarau bat erdaraz erran nahi dut, haren euskal bertsioa egin niezaien: han erraten zen zerbait egin behar zela asteazkenean, eta nik "asteazkenarekin"itzuli nuen. Norbaitek hots egin zidan: "Aizu! hor ez da egokiago "asteazkena"jartzea?”. Jakina, harentzat ez zegoen desberdintasunik "asteazkena"eta "asteazkenean"hitzen artean. Ez da bakarra: ezik ardura ikusi ditugu denda eta erakusleihoetan "asteazkena itxita"bezalakoak, ez dakigula ongi zer den asteazkenean ixten dena, asteazkena bera edo denda. Bada, hori: "asteazkenarekin"jarri nuela, niretzat aski arrunta den moldea hautatuz. Laphitzek hasieratik ibiltzen du soziatiboa denbora adierazteko, berdin aditz izenekin ere. Hola dio liburuaren lehenbiziko lerroan:

  • "Ikhustearekin bi Heskualdun, mundua, debrua, eta beren burua garhaiturik, lorios zerurat igaiten, zonbat Heskualdun lehiatuko othe gare heier jarraikitzerat?"(Bi hitz, sarrera)

Eta hauxe da liburuaren azken esaldia:

  • "Bainan Loiola galtzearekin lurrean, zer arartekoa ez dugu irabazi zeruan?"(251)

Tartean baditu bertze aunitz, zenbait kasutan ez bada argi perpausak denborazkoak edo moduzkoak diren:

  • "Atzartu zenean hirriskuz kanpo zen. Sukharrak uztearekin eta indarrak itzultzearekin khendu zioten zangoko lothura"(15)


  • "Iñazio ikhustearekin semea jin zitzaion bururat, eta ustez hura iduri zonbait zen, lothu zitzaion lapharra bezala"(56)


  • "Berrogoi eta hamahirur egun eman zituen eri, eta sendatzen hastearekin lehengo urhats guziak hartu zituen"(75)


  • "Jakitearekin bandera bereko soldado zirela, nigarrari eman ziren bozkarioz"(138)


  • "arrotza ikhustearekin, bozkarioz jauzi egiten du, eta, lasterka jautsirik, Antoniori erraiten dio"(143)


  • "Heldu zela entzutearekin, jende oste bat juan zitzaion biderat"(207)


  • "Goarat abian zela jakitearekin, girixtino berriak, errege buruan, milaka juan zitzaizkon, agian beren othoitzez eta nigarrez atxikiko zutela"(222)


  • "Biharamunean, Iñaziok Laurentz ikhustearekin” (235)


  • "Bainan Loiola galtzearekin lurrean, zer arartekoa ez dugu irabazi zeruan?"(251)

Holakoak dira nik hemen euskara batuan idazteko eredua aberasteko aldarrikatu nahi nituzkeen bideak. Gehien-gehienek "zortzigarren semea izan zuela ikustean"edo holako zerbait idatziko genuke, hain segurki, eta gutitan pentsatuko genuke aditz izenak ibil ditzakegula, soziatiboan, denborazko perpausen balioarekin. Baina Laphitzek badu bertze bide bat, bertze molde bat ederki sartzen dena batasunaren bidean:

  • "Zortzi garren seme batez erdi zela ilkhustearekin, doña Marinak zerurat altxatu zituen begiak, gero bere senharrari behatzen ziola erran zion"(1)

Ez al dio honek xarma ematen eredu neutro horri? Ez ote du honek batasun eredu hori aberasten? Eta ez diot nik hau dela ibili behar den bide bakarra, ez: gogora ekarri nahi dut, hau ere ibiltzea komeni dela. Zergatik ez hautatu bide hau ere? Zerentzat ez ibili euskarak, han eta hemen, erakutsian uzten dizkigun hautuak? Zerendako ez izan begiak eta belarriak erne?

Bekatu litzateke EGA azterketa batean izen sintagma datiboan jarri eta adizkia datibo markarik gabe: "eman du lagunari”, demagun. Ez da holakorik azaltzen euskaltegietan. Pentsatzekoa da zuzentzailearen begi zorrotza berehala ohartuko zaiola horri, eta kolore gorriarekin markatu. Baina, ongi dakigunez, holakoak aski arruntak dira zenbait euskalkitan. Laphitzek ere usu ibiltzen ditu:

  • "Frantzian bai eta Espainian ere aitoron seme batek odola zor du herriari"(3)


  • "Gobernadorea bethi bere buruari lothua zagon eta nihorri ez zen ohartzen"(6)


  • "Hitzeman zuen Nafarroa sei ilhabeteren buruan itzuliko zuela bere nausi zuzenari Henri Albretekoari"(7)


  • "Aphez baten eskasian gerlako lagun bati kofesatzen da, hiltzerat baloha bezala"(11)


  • "Gerlako lagun maitea, orai adio behar dugu elgarri erran"(13)


  • "Premu Jauna, premuari zor dudan errespetu guziarekin erranen darotzut"(17)


  • "Artetan hau erraiten zuen bere buruari"(21)


  • "Jauna egia da soineko aberats batzu eman dituzula Mont-Serrateko pobre bati?"(36)


  • "Ene Aita, erraiten dio Inaziok, zure komentuari ez naiz ardit bat gostako!"(62)


  • "Jauna, ene soinekoa irriegingarria da, badakit. Bainan gizon gaixo bat hatzeman dut erdi estalia eta ene soinekoaren erdia hari eman dut" (95)

Jakina: gehiegikerietan erortzeko arriskua badugu, baina nik ez dakit zertaz ez ditugun holako itzuliak ere ibiltzen, horrek ere (ez horrek bakarrik) bizitasuna emanen bailioke testuari. Baina beldur baiz, naski, jendea erosoago sentitzen den "zor dio herriari"bezalako forma kanonikoen ibiltzen. Alta, uste dut nik batean "erran dio lagunari"eta bertze batean "erran du lagunari"jartzeak ez liokeen kalterik ekarriko euskarari.

Laphitzek kontatzen digu Inazio Avila alderat bidali zutela, izeba batengana, "zoinak altxatu baitzuen ama baten artarekin"(3). Horiek dira, erlatibo mota horiek, baztertuxeak izan ditugun egiturak, batasuna egiten hasi ginenean ezinka bezala ibiltzen genituenak, gisa batean, non bai baitzirudien baimen eske bezala genbiltzala, ez baikinen atrebitzen erdal egitura horiek, egitura "erromaniko"deitzen genituen horiek, hain arruntak izan direnak euskaldun idazleetan, batasun ereduan ibiltzen. Ez da erran beharrik eskubide osoa dugula, eta batzuetan beharra ere, euskarak deusik ere galdu gabentanik horregatik, egitura horien ibiltzeko. Horrek ere ematen dio xarma, kolorea eta indarra hizkuntzari. Eta horrek ere ematen dio aukera eta desberdintasuna, batasunari uko egin gabe, hizkuntza eredu batuari. Badut uste aholku hauek mezutzen zizkigun Frantzisko Laphitzek bere lan ederrean.

Aipatzen ari naizen punttu hauek ezagunak dira, ez naiz horretan batere berezia. Ezagunak dira, bai, eta gramatika batzuetan, ez denetan, aipatuak ere. Gauza bat da, zernahi gisaz, ezagunak izatea, eta bertze bat, aski desberdina, euskara eskribituan hola, laxo-laxo, ibiltzea, eta modu naturalean, nik nahi nukeen moduan, ibiltzea. Hori, naski, bertzerik da. Edo "noski"erran behar nuen hor, eta ez "naski”?

Iparraldean arrunta den genitiboa, absolutiboaren tokia betetzen duela, arin eta erraz ibiltzen du gure idazleak:

  • "Nafarroko Gobernadorea ene oseba da. Iruñe bidean da zuen gudukatzerat heldu"(12-13)


  • "Hori ene egitekoa da; zuen egitekoa da niri trunpilo horren nolezpait ekhentzea"(16)


  • "Lanaren errexkiago egiteko barberrak Iñazioren estekatzen hasi ziren"(17)


  • "Hezurraren phikatzen abiatzean"(18)


  • "Xede horren haren burutik khentzeko alfer izan ziren othoitzak eta nigarrak"(50)

Aise ohartuko gara azkeneko adibide horretan ez bakarrik duela idazleak genitiboa arruntean akusatiboa ageri den tokian paratu, baizik aditz izena eta haren osagaia bereiz ageri direla ere: "xede hori haren burutik kentzeko"gehienez ere "haren burutik xede horren kentzeko"edo holako zerbait eskribituko genuke, beldur, eta ez hain aise "xede horren haren burutik kentzeko”. Ez ote genituzke guk ere noizetik noiz holakoak eskribitu behar gure lanetan? Eni, segurik, arras ontsa zait hori. Badira, pentsatzekoa denez, bertze anitz adibide:

  • "Nork daki ez othe den Luterren dizipulu gorde bat, gezurrez gure bethatzerat ethorria?"(83)


  • "Iñazioren etsaiak ez zauden geldirik; ahal guziak egin zituzten Iñaziori bere lagunen khentzeko. Ezin bertzez, azkenean huna zer buru jo zuten"(106)


  • "Mezaren emaiten ari zen batez, Aita Nikolasek su gar bat ikhusi zion buruaren gainean. Ustez su zuen, laster egin zuen su hiltzerat. Ez zen su lothua Iñazio, haren begithartea zen su garrak bezala argitzen eta distiatzen zuena"(191)

Badakit ongi aski gogoa nola dugun, hala dugula idazten, hala ditugula gure hitzak elkarrekin kateatzen. Ordea, batasun eredu aberatsagoa ezagutu nahia naiz, irakurri nahia naiz, hola, pixkaka, nekea bada neke, emeki bada emeki, gure burua astin dezagun eta denen aitzinean erakutsi euskarak duen edertasuna ez dela pareta estu batzuetan bildu beharrik. Horretarat egin behar genuke, noizetik noiz bederen, aldi txartuan eroriko garen beldurrik izan gabe. Ez dugu den gutxieneko arriskurik horretara, ene ustez. Paregabea da Laphitzen erraztasuna esaldiak egiteko, ardura aditz laguntzaileak estaliz, ez bakarrik emendiozko juntadura egituretan, baina bertzenaz ere. Begira hemen adibide batzuk, zer indarra duten:

  • "1521an, Maiatzeko egun batez, ximixtaren pare iragaiten da zaldidun bat Iruñako karriketan eta gobernadorearen etxean sartzen"(6)


  • "nik oinhaze hauk jasaiten ditut gortheko andren begietan deus gal beldurrez"(20)


  • "Iñazio estakuru bilha zabilan Loiola aldebat uzteko; Loiolan egoitza luzatuz beldur zen anaiak sobera erran"(24)


  • "Beilariek ezagut beldurrez, Iñazio goizik athera zen Mont-Serratetik"(34)


  • "Auzo-aphezak pobre haren errana ez nahiz sinhetsi, preso ezarri du ni itzul artean"(36)


  • "Eta gero, Loiolako izena, ene arbasoer hanbat gostaia, nik zer dretxoz dabilat oinen pean?"(39)


  • "Iñaziok, urgulutan sar beldurrez, bethi gogoan zabiltzan bere bekhatuak"(42)


  • "Bera itsu eta nihondik ez argirik heldu"(43)


  • "Fedeak erakutsiko daut bidea, Esperantzak emanen hazkurria, Karitateak indarra"(51)


  • "Don Juanek khurutzefika besarkatzen du eta heriotzearaino berekin ekhartzen"(77)


  • "Lan borthitz eta soberakin horrek buru guzia zoratu zion eta liburuentzat higuintza berri batez bethe"(79)


  • "Iñazio Loiolakoa durduratzen da. Haren zainetan lehengo odoletik bada oraino xorta bat, eta odol hark noizetik noiz irekitzen baitio, aphur bat ixilik egon ondoan galde egileari erraiten dio:"Hobe dugu naski hortan baraturik.""(94)


  • "Kargudun hau bere eginbidetan lazoskoa, billartean ari dela khausitzen du"(117)


  • "Iñazio Loiolakoak laster beretu zuen Piarres, bainan Franzizko nihondik ez zezaken bil. Iñazio zonbatenaz amultsuago, Franzizko hanbatenaz bihurriago"(124)


  • "hirur egun oso nola iragan zituzten ahamenik jan gabe; nola etzaten ziren kanpoan, zerua atherbe, lurra ohatze"(168)


  • "Penitentzia salbagarri bat egin ustez, suian sarthu zuen eskua, eta erretzerat utzi"(236)

Batasun ereduan baztertuxe ditugu egitura batzuk. Hola, norbaitek "kalean mintzatzen hasi ziren etxe txar bati buruz"eskribitzen badu, berehala pentsatuko dugu etxea dela solasgaia, eta zalantza izango du batek baino gehiagok zer dela eta ote den etxea txarra edo ona, noiz eta Laphitzen testu hau atzematen baitu:

  • "Jaun gaztea karrika izkin batean jarri zen, etxe txar hari buruz"(85-86)

Badakit ez dela Laphitz idazle bakarra holako egiturak ibiltzen. Baina bera dugu erakustun gaur, eta horregatik ekartzen dut hona haren maisutasuna. Hor berehala ohartzen gara gauza bati, "zerbaiti buruz"horrek bertze adiera bat duela, gure eredu estandarrean ohi ez bezalakoa. Laphitz karrika batean jarriko baitzen etxe txar bati buruz, herriko mutikoen gainean mintzatzen. Gu, ordea, kale batean jartzen gara, etxe txiki baten aurrez aurre, herriko mutikoei buruz hitz egiten. Hona adibideak:

  • "Harrazu kuraie, diotso Iñaziok, emazu hor gorphutz hil baten gainean ari bazine bezala." (18)


  • "Ez premu Jauna ez, ez nau ene gogoak urrunegi eremanen, ez izan ene gainean holako beldurrik"(24)


  • "bere bekhatuen gainean minki nigar eginez"(33)


  • "Asko solhas aditu dut zure gainean"(84)


  • "Zeren gainean mintzo zare gehienik?"(93)

Ez dakit nik zergatik, batasunaren bazterretan beti aditu izan dugu, batzuetan pentsatu ere, ongi hornitutako "etxerako”, "etzirako"eta "lanerako"formak aberatsago-edo direla haien pareko ditugun "etxeko”, "etziko"eta "laneko"bezalako egitura apaletsiak baino. Hainbertzeraino, non nik neronek ere neure etxean ikasiak ere atzendu behar izan baititut batasun bidean, horiek ez zuten-eta, batzuen iduriz, dotoretasun aski eredu landuan. Hala ere, Laphitz ederki konpontzen zen horiekin, eta guk ere ez genuke arazorik izan behar haiez baliatzeko batasunari kalte gehiegi egin gabe:

  • "Amak beldurra zuen bezala, haur haurretik su gehiago zakarren Iñaziok harmetako liburuetako baino"(2)


  • Ziprerat jautsi eta berheala, hartu zuen bertze untzi batek, eta Jafarat ereman Agorrilaren azkeneko. Buruilaren lauan Jerusalem zen (61)


  • "Hamabortz urhe harrarazi ziotzan, eta oihal bero batetarik estomaka gaineko"(64)


  • "Aski jakinik badut; berriz ethortzen deneko, horra ene izena eta ene egon tokia"(86)

Badugu non ikusi eta non ikasi. Gure eredu estandarrean nagusitu da "zergatik"ibiltzea galderetan, eta horri "-lako"menderagailua daraman adizkiarekin erantzutea, berdin dela hor ageri den kausa edo dena delako horrek zinez kausa adierazten duen edo azalpena bertzerik ez den. Ez ditut ekarriko hona "kaleak bustiak daude, euria egin duelako"eta "euria egin du, kaleak bustiak daudelako"perpausek erakusten diguten paradoxa. Ez naiz horretaz ari orain. Baina begira: Laphitzen testuan "zergatik”, "zerentzat”, "zeren”, "zertarik"eta "zertaz"ikusiko ditugu gure "zergatik"soil horren tokian. Eta erantzunean "ezik"lokailua arrunta da. Zer esan ez "bait-" eta "-lakotz"menderagailuen gainean. Horiek arruntak dira, ez dagoela batere argi bien arteko desberdintasuna, bigarrena ere aski azalpenezkoa denez:

  • "Migel Nabarrok Zabier maite zuen, batetik maithagarria zelakotz, bertzetik zorren estaltzen laguntzen zuelakotz"(132)


  • "Bere laguner aita on baten solhasak atxiki ondoan, eta Piarres, aphez zelakotz, buruzagitzat utzi ondoan, oinez abiatu zen Heskual herrirat"(140)

Hauek dira hautatu ditudan bertze adibide batzuk:

  • "Frantses armadako aitzindariek miresten dute hoinbertze kuraie eta holako gerlaria zeren ez den Frantsesa deithoratzen dute"(11)


  • "Zerentzat ez dut eginen sainduek egin dutena?"(21)


  • "Mahometanoa ahal zare? hala dio ezik zure arropak"(30)


  • "Ah! zuk saindua galdatzen duzu; hemen ezik hala deitzen dugu"(104)


  • "Haur huntaz irri egiten duzue? gaizki hori; ezik itxuxia badu ere gorphutza, ederra du arima, eta egun guziez edertuz juanen zaio. Apheztuko da Martin, eta denborarekin herria ohoratuko du bere berthutez eta obrez." (154)


  • "Ez, Jazinto maitea, ez; zertarik iduritu zaizu etsitu dudala?"(208)


  • "Bainan nihor ez da zure entzuterat ethorriko. Ez duzu zeren has"(150)

Gure "etxe asko"horren ordez arruntak ditu Laphitzek arras "asko lekuetan"(4), "asko pobreren"(32) eta "anhitz haurren"(77) bezalakoak, zenbatzailea izenaren aitzinetik hartzen dutenak. Eta, jakina, aditz nagusiaren eta laguntzailearen arteko ordena aldatzea arrunta da ere:

  • "Ez nau oinhazeak izitzen, maingu gelditzeak nau izitzen"(17)

Bazekien, bai, Laphitzek egun hala-holako euskaran ibiltzen dugun "abiadura handiko trena"zerbait izatekotan "lastertasun handikoa"dela:

  • "Entzunik izurritea baratuxe dela Barzelonan, Barzelonerateko abiadura hartzen du, handik urez Lur Saindurat juaiteko"(50)

Baina egin dezadan hemen geldialdia. Badira egin nitzakeen bertze hainbertze ohar. Baina aski da gaurko. Hitzaldi hau antolatzen eta taxutzen hasi nintzelarik, ez nekien, egia erran behar baldin badut, nondik heldu. Banekien eman nahi nuen mezua zein zen, banekien zer mezutu nahi nuen (Laphitzen hitzak ibiltzeko), baina ez nuen nahi betiko azterketa egin, jendeak holakoetan aspertuxe akitzen baitu. Hartako aukeratu dut bide bikoitz hau: espresuki adierazi dut batzuetan, jatorrizko adibideak erabiliz, nolakoak ziren Laphitzen euskararen ezaugarriak, haren testuan sartzea egin ondoren. Baina, bertzetik, diskurtsoa bera antolatu dut halako moduan non saiatu bainaiz diskurtsoaren barnean zuzenean sartzen batasuna bertze modu batera ulertzeko ereduaren anitz ñabardura. Gure "atea giltzarekin itxi"ilupa horretatik (ez berez ilupa, baizik ezintasunean bakarra egitera iritsi baikara) pasa gaitezen "atea giltzatzera”, "ateari giltza ematera"edo "atea gakotzera”. Hain segur ere, Laphitzek berak aise hobeki eginen zuen lan hau, maisutasun aparta baitzuen hizkuntzaren ibilerarekin. Uste dut badugun non ikasi, eta zer. Hori dela eta, azkentsura ailegaturik, "munduari erakusteko deusetako ez denik ez dela"erran zuen haren hitzekin akituko dut mintzaldia, ikus dezagun zein polikino lotzen zituen hitzak:

Orai artean distiatzen zuen haren buruak, orai ez da orraztatzen ere. Orai artean hein ederrean zagokan bizarra, orai nola nahi uzten du. Orai artean xuri ziren haren eskuak, garbi haren azkazailak, orai ez diote behatze bat ere emaiten. Orai artean gortheko mintzairea zuen, orai jende xehearen mintzairea. Orai artean asko muthil bazituen, bera jartzen da orai erien muthil. Erien zauriak garbitzen eta lotzen ditu, eta naturalezak arrangurarik egiten badio, belhauniko jartzen da erien oinetan eta heien zaurier musu emaiten diote. Ez da hortan baratzen; orai artean athorra mehea ekharri du, orai zilizio garratz bat. Belhar luze eta latz batzuez egiten du gerriko bat, larru arrasean ezartzen duena. Azotea hartzen du egunean hiruretan. Ogirik beltzena janharitzat; ogi hura athez athe eskatzen du bere urguluaren zaphatzeko 37

Eska dezagun guk ere ogia, eta horni gaitezen, euskalkien aberastasuna erakusten diguten ate horietan. Segur naiz, hau egin dugunean, euskara milatan bortitzago izanen dela, eta gure eredu estandarra hanbatenaz ederrago zenbatenaz mintzaira guztiak, ez nolanahi, bistan da, ibiliago.


(PELLO SALABURU ETXEBERRIA hizkuntzalaria eta euskaltzaina da)

  • Jean Pierre Arbelbide eta Francisco Laphitz-en heriotzen mendeurrenean (1905 – 2005) Euskaltzaindiak Irisarrin egindako batzarrean emandako hitzaldia, 2005-07-21ean.

Pello Salaburuk erabili.com-en argitaratutako artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)

Inprimatu


Erantzun

 
Zorionak at Pello Salaburu
2005-10-11 / 11:41 / Jesus Rubio

Pellok Salaburuk argitaratu du hemen artikulu oso interesgarri bat non, beste askoren artean, esaten baitu honaho hau:

Laphitzek kontatzen digu Inazio Avila alderat bidali zutela, izeba batengana, "zoinak altxatu baitzuen ama baten artarekin"(3). Horiek dira, erlatibo mota horiek, baztertuxeak izan ditugun egiturak, batasuna egiten hasi ginenean ezinka bezala ibiltzen genituenak, gisa batean, non bai baitzirudien baimen eske bezala genbiltzala, ez baikinen atrebitzen erdal egitura horiek, egitura "erromaniko"deitzen genituen horiek, hain arruntak izan direnak euskaldun idazleetan, batasun ereduan ibiltzen. Ez da erran beharrik eskubide osoa dugula, eta batzuetan beharra ere, euskarak deusik ere galdu gabentanik horregatik, egitura horien ibiltzeko. Horrek ere ematen dio xarma, kolorea eta indarra hizkuntzari. Eta horrek ere ematen dio aukera eta desberdintasuna, batasunari uko egin gabe, hizkuntza eredu batuari. Badut uste aholku hauek mezutzen zizkigun Frantzisko Laphitzek bere lan ederrean.

Horixe da bidea, zein espero dut ez dadin hor buka.

Hizkuntzalariek eta euskaltzainek jorratu behar digute bidea nondik ibiltzen ahal dezagun eroso buru (hacia) gure helburua hon mintzatzea hizkuntza bat zein izan dadin gutxienez hain efizientea nola diren beste hizkuntzak zein ezagutzen eta erabiltzen ditugun. Hizkuntzalariek eta euskaltzainek babestu behar gaituzte an bide zail baina seguru hori ze eramango gaitu at egoera linguistiko indartsuago bat non izanen gara "geuago".

Pello Salaburuk artikulu horretan jo du an norabide zuzena, eta horregatik nahi dut bera zoriondu, nahiz-eta hori ez da baizik hasiera bat (askotan zailena izaten da abiatzea bera).

Egonen da momenturik afin kritikatu hemengoa, hangoa eta haruntzagokoa; baina gaurkoan gelditu nahi dut kin zorion horiek, ezik (porque) gaur, ni behintzat, sentitzen naiz babestutxuago.

(Erantzun hau izan da aterea ti "balbula.blogspot.com")


(JESUS RUBIO PEÑA da doktorea an ekonomia)

 
Ongi bereizi behar genuke euskara denaren eta euskara ez denaren artean
2005-10-11 / 13:59 / Josu Lavin

Batzuk deskubritzen ari dira ezen euskara erkide batua eraiki beharra dagoela egiazko euskararen gainean. Ongi bereizi behar genuke euskara denaren eta euskara ez denaren artean. Adibidez, ondoko bi hauek ez dira euskara:

1) "kin zorion horiek"

2) "Pello Salaburu euskaltzain jaunak Azpeitiko Euskara Patronatuak kudeatzen duen www.erabili.com webgunean Iritzi Muinetik delako sailean 2005eko Urriaren hamaikan idatzi duen "Euskara batua eta Laphitzen euskara eredua" izeneko artikuluari buruzko iritzi gehiago agertu behar liratekeela inork esango balu neure zorionik bihotzetikoenak emango nizkiokeela ezin dudaztuzkoa iruditzen zait".

Ez bata, eta ez bestea! Hori ez da euskara! Hala ere, euskaldun alfabetatu gehienek esango lukete ezen bigarrena euskara huts eta bikaina dela!

Hemen dago egiazko problema, zeina euskal perbertsolariek sortu baitute. Perbertsolari hauen artean aipatu beharrekoak dira euskaltzain gehienak, euskaltegietako irakasle gehienak, eskola, institutu eta unibertsitateetako irakasle gehienak, eta ebidenteki berauen ikasle gehienak.

Baina, nola demonstra liteke ezen goiko bigarren adibidea ez dela EUSKARA?

Bilbaoko Plaza Barriko Euskaltzaindiaren egoitzaren aurrean immolatu beharko ote gara perbertsolari ez garen euskaldun arrarook?

Bejondeiela! Que les den!

Gora euskara erkide batua! Behera perbertsolarien euskara!


Josu Lavin

 
Nola litzateke euskara batuan?
2005-10-13 / 11:02 / Josu Lavin

Hona hemen Laphitzen testu labur bat:

"Ikhustearekin bi Heskualdun, mundua, debrua, eta beren burua garhaiturik, lorios zerurat igaiten, zonbat Heskualdun lehiatuko othe gare heier jarraikitzerat? Agian anhitz! Agian guziak!"

Norbaitek itzuli ahal dit Euskaltzaindiaren araberako euskara batura?

Ikustearekin bi euskaldun, mundua, deabrua, eta beren burua garaiturik, lorios(?) zerurat(?) igaiten(?), zenbat Euskaldun lehiatuko ote gara haiei jarraikitzerat(?)? Agian anitz! Agian guziak(?)!

(?) daukaten horiez ez bainago seguru.

Biziki eskertuko nizueke, zeren nire asmoa baita liburu osoa euskara batuan ematea. Testutxo horren itzulpena oso lagungarri gertatuko litzaidake, nolabait ere, klabea emango bailidake.


Josu Lavin

 

Erantzun

Euskara Patronatua
Tel.:943-814518
Faxa: 943-811947
erabili@erabili.eus