Sarrera | Mapa | Kontaktua | Guri buruz |   

Espainieraren erruz, espainierari esker (Desikasten II)

 

Aurreko post-ean aipatzen nuenez, euskaldunok geroz eta urrats gehiago ematen ditugu ahalduntze bidean, herritar gisa hizkuntza-eskubidea edonon erabiltzeko, administrazio publikoan baina baita kontsumitzaile gisa, eremu pribatuan ere ekitea badugunez. Baina kalean ematen ditugun urrats irmoen aurrean, geure etxea, aisia, eremu intimoan hutsuneari ia erreparatu ere ez diogu egin. Gustura amesten ditugu UEMAko herriak, kalean euskara bizi-bizi, etorkizuneko Euskal Herri gisa, konturatu gabe, han ere, espainola dela nagusi etxe barruan. Esana dugu: aisia, batez ere, etxean egiten da gaur eta hemen, mendebaldeko Europan. Egunean lau ordu ematen ditugu telebistara begira, asteko zazpi egunetatik bat baino gehiago, 28 ordu ematen dizkiogu telebistari.

Utzidazue berriz ekartzen Euskaltelen iragarkia. Euskaraz iragartzen digu (“eskuratu kanalik onenak, 1.000 izenburu baino gehiago”), gero euskaraz emango ez diguna. Funtsean,Espainieraren erruz, espainierari esker (Desikasten II) telebista plataforma bat da, edukiontzi bat, baina edukiak emanda datoz. Egia da, euskaraz dagoen apurra (guztia) dakarkigula: ETB noski, baina baita Hamaika, Goiena eta beste. Badugu BBCren kanal bat ere, CNNren beste bat, eta beste hiruzpalau kanal espainolez ez direnak. Horien aldamenean, dozenaka kanal. Espainiakoak batzuk, noski. Beste asko, nazioarteko plataformak, Espainiarako bertsioa gureratuta. Aurki LTD kanal berriak izatea onartu du Espainiako gobernuak, eta noski, espainolez diharduten telebista kateei emango die. Frantzian eta Ipar Euskal Herrian dagoen gisan, Netflix plataforma Hego Euskal Herrian ere izango ei dugu urtea amaitu baino lehen, honezkero. Denak ere espainolez, denak ere Espainiako arauen arabera. Ba ei du aurrerago katalanez emititzeko asmorik. Eta -askoz aurrerago- euskaraz. Baina euskara ez da normalduko Jaurlaritak CNNrekin izandako hitzarmena sozializatzen ez den artean. National Geographic-eko Iberiar penintsulako arduradunari egindako elkarrizketa entzun nion berriki: Espainian espainieraz bikoiztuta eta Portugalen portugesez azpidatzita. Estatu bakoitzeko legeen arabera. Bikaina iruditu zitzaidan Canal Plus-ekin sinatutako hitzarmena; hiru hamarkadatan milioika euro kostatu den bikoizketa orduak ehunka mila gutxirekin berdintzea zekarren. Baina noski, estatua izanda, Portugalek legez behartzea daukazu zure herrialdean seinalea hedatu gura duenak zeuk ezarritako hizkuntza-betebeharrak betetzea. Espainiak edo Frantziak egiten duen legez, bestalde (egiaz, teorian ez dago zertan estatua izan horretarako, aski litzateke espazio radioelektrikoaren ardura uztea Estatuak, baina eskuduntza lortzea baino errazagoa dirudi Espainiatik bereizitako estatu propioa eratzea).

Bistan da gaurko euskalgintzarentzat oso atzean dagoen erronka dela. ETB zelan hobetu mila proposamen bai, baina ETBren ahaleginak hirukoiztuko balira ere beste dozenaka kate horiek -eta euren eskaintza- euskaratzeko plangintzarik ez dagoen artean, normalizazioa ez da posible. Argi: ez da posible normalizazioa. Bestela esanda, Europako hizkuntza txiki baina normalizatuetan egiten dena beharko dugu helburu: Europako edozein herritarrek legez ikusten ditu euskaldunak nazioarteko telesailak, AEBkoak, britainiarrak zein eskandinaviarrak, eta bere hizkuntzan ez dituenez, espainol ikusten ditu. Baina horri bueltan ere eman dakioke: espainolez dituenez, ez ditu bere hizkuntzan behar. Eta gurpil zoro horrek eragotzi egiten digu normalizazioa. Kalean euskaraz egitea oztopatzen digun medikuak, funtzionarioak, dendariak gatazka bat ezartzen digula uste dugu, baina geure aisialdian maite ditugun idazleak, film-zuzendariak, telesailak eta abar geurean ezin gozatuari ez diogu garrantzirik ematen. Hain ondo dakigu espainola/frantsesa, ez dugula zertan geurean izan. Nolabait badakigun kontua da, baina halaber ezinbestekotzat jotzen dugun zerbait.

Badirudi ontzat ematen dugula euskarazko sorkuntza dela egiaz sustatu beharrekoa. Kanpokoarentzat, gordeko dugu kuota bat, astiro-astiro geure egiteko, baina denok jakinda egiaz bost axola zaigula, Literatura Unibertsala bilduma euskaraz ez bagenu ere irakurriko genituzkeela obra horiek espainolez. Hau da, euskarak beharrezko dituela obra horiek, ez hainbeste euskaldunok (eta argi esan dezagun, euskal idazle eta kazetariek baino askoz maila hobean daude itzulpenak azken urte mordoxka batean, itzultzaileak baitira zinez hizkuntzari erreparatzen diotenak, beste eremu batzuetan sumatzen den utzikeria ezinezko baitzaie itzulpen lanean).

Asier Sarasuak urtez urte berritzen du azken hamabi hiletan irakurritako liburuen zerrenda. Hemen duzue irakurgai 2014ri dagokiona. Lehen inpresioa, noski, asko irakurtzen duen pertsona dela. Euskaraz asko irakurtzen duena. 43 liburu iaz, horietatik 26 euskaraz, hamabi espainolez, hiru katalanez eta bana galizieraz eta ingelesez. Uste dut gehienok bat etorriko garela euskarazko literatura asko kontsumitzen duen pertsona bat identifikatzerakoan. Gertatzen da, baina, astean liburu bat edo urtean 45 inguru irakurtzen dituen irakurle bat irudikatzen badugu Toledon, Reimsen edo Dresdenen, horietako 40 gutxienez bere hizkuntzan liratekeela, eta bizpahiru agian ingelesez edo bestelako hizkuntza bat trebatzeko ariketa gisa. Eta berdin irakurle hori esloveniarra, estoniarra zein islandiarra balitz. Are nabarmenagoa da aldea, komikiei begira: zortzi euskaraz eta hamar espainolez. Euskarazkoetatik bat da itzulpena (Asterix), espainolez berriz… hamarrak! Hau da, euskarak ez du asebetetzen irakurle horren zaletasuna. Garrantzitsua izango da okinak eta aguazilak euskaraz jakitea, baina norbere plazer uneak ere norbere hizkuntzan izatea ez ote da garrantzitsu halaber?

Pertsona bakarrak ezer gutxi egin dezake. Lorea Agirrek Xuan Belloren Hestoria Universal de Paniceiros edo Maialen Lujanbiok John Bergerren “Aquí nos vemos” (Here Is Where We Meet ingelesezko jatorrizkoan) liburuak proposatu zituzten “Berrirakurtzen” zikloan Donostian. Konstatazioa da egile horiek ez dituztela beren hizkuntzan, baina era berean, hori ez dela oztopo egile horiek ezagutu eta gozatzeko. Are gehiago, edozein espainolek bezala gozatzen ditugu lanok, haiek bezain ondo dakigulako espainola. Eta espainola hain ondo jakinda, ez dago zertan euskaratu. Ez da ezinbesteko euskaldunontzat. Kalean desikasteko eta ahalduntzeko egiten dugun saiakera ezinezko zaigu etxe barruan.

Bistan da zorte handia dela espainola edo frantsesa ezagutzea, munduko hizkuntza garrantzitsuenetakoaren jabe izatea, jatorrizko hiztunen pare. Baina hizkuntza bat ezin da normalizatu euskaldunak Valladolideko edo Tourseko batek bezain ondo egin badu “bere” erdara. Roque Dalton edo Sedar Senghor irakurri eta burgostarraren edo dijondarraren pare ulertzea pribilejioa da, baina Xuan Bello, John Berger, edo Greyren itzalak gure hizkuntzan ezin irakurri eta horren natural bizitzeak kezkatu beharko gintuzke. Badakigu kontua ez dela hiztun-kopurua, izan gintezke islandiar edo estoniar, baina ez dugu nahi. Ez dugu behar. Ez gaude prest euskararekin bakarrik ibiltzeko, espainolaren makulurik gabe. Espainolaren “erruz”, ez ditugu lan horiek euskaratu. Espainolari “esker”, ez dugu zertan lan horiek euskaratu.

Espainolaren erruz, espainolari esker, hizkuntza txiki baina normalizatu batek beharko lukeena baino askoz gutxiago daukagu. Inoizko itzultzaile onenak ditugu, sekula baino literatura gehiago itzultzen da, baina gutxi da, oso gutxi. Euskal kulturzale arrunt bati oso estu datorkion jantzia da euskara, eta espainola aspalditik egokitu da bere gorputzera.

Espainola desikastearen ariketa kalera eramatea oso ahalduntze garrantzitsua da. Hiria desberdin ikusteko era bat, boteretzeko era bat, eta desberdin ikus zaitzaten egindako ahalegina, turista europarrari egiten zaion begirunea eskuratzeko saiakera. Baina ariketa hori etxera ere ekarri behar da, geure ohitura eta joeren ispiluan jarri. Etxean egin dezagun espainola desikasteko ariketa, eta begiratu apaletara. Eta piztu telebista, eta zoaz katez kate aldatzen eta jabetzen zer litzatekeen espainolik gabe bizitzea. Eta nabigatu pixka bat sarean. Begiratu nori jarraitzen diozun twitterren, eta espainola desikasita nortzuk kendu beharko zenituzkeen. Horixe da euskaraz normaltzeko egin beharreko bidea.

Greyren Itzalak irakurri eta ikusi dituzte milaka euskaldunek, beren hizkuntzan ez badago ere. Grammy sariei begira, auzoko tabernariarekin erdaraz ezin beharrak baino ezinegon handiagoa dakarkit: mundu osoko milioika ikusle dituzten telesail hauek nolatan ikusi behar ditugu espainolez/frantsesez euskaldunok? Auzia ez baita gurean telesail horiek ez daudela, euskaldunok Europa mendebaldeko beste edozein herritarren gisan kontsumitzen dugu telebista, Sestaon zein Aramaion, eta berdin-berdin hartzen dugu eguneroko lau orduko dosia, ia erabat espainolez. Norbaitek benetan sinesten du “Euskaraz bizi gara” dioten kartel horiek? Berriatun edo Amezketan ez ote dira Tele5 eta Cuatroko saioak ikusten?

Eta horren aurrean, bai, euskarazko sustatu beharko da, baina egin beharko da behingoan plangintza bat kanpotik datorrena gureganatzeko, halaber. Denok dakigu euskaldunaren kultur kontsumoa Europako edozein herritarren parekoa dela, liburu/film/telesail arrakastatsu berberek izango dutela gurean ere arrakasta, baina espainolez dakigunez, ez dugu zertan hori euskaratu.

Erresistentziaren kulturan gaude, herri txiki bateko kulturgileen sormenarekin, eta itzultzaileek tantaz tanta dakarzkiguten atzerriko altxor urriekin. Gainontzekoa, espainolaren eskuetan delegatzen dugu, hark bazka gaitzan, hark har dezan guk egiten ez dugun itzulpen lana. Estonia, Islandia, Eslovenia izan behar dugu, ez Gales. Eta argi badugu hegemoniak eta ahalduntzeak orain arte hegemonikoa izan dena estrategikoki “desikasi” beharra dakarrela, berehala jabetuko gara zein den gure hizkuntzak egiaz daukan kristalezko sabaia. Espainolik ezean, halabeharrez ekarri beharko genuke euskarara Greyren Itzalak eta True Detective eta Borgen eta burura datozkizuen bestelako kultur-lan guztiak. Baina espainola dugunez, espainola dugulako, espainolari esker eta espainolaren erruz, bost axola digu lan horiek euskaraz egon ala ez.

Eta baten batek planteatuko du: “baina orduan esaten ari zara liburu guztiak, zinema guztia, telebista-kate guztiak euskaraz behar ditugula? hori ezinezko da”. Eta Pla i Nualart ekarriko dut berriz ere: ez dut esaten hori ezinbestekoa denik, nik diot hori egin behar(ko) dela euskara normaltzeko. Euskara normaltzen ez bada ez da mundua amaituko, baina normaltzea bada asmoa, ezinbestekoa da gure egunerokotasun hori gure hizkuntzan izatea.

Katrin Jakobsdottir Islandiako kultura ministro ohiari honi buruz galdetu nion. Kezka neukan zelan moldatzen zen 300 mila biztanle/hiztun dituen herrialde hori. Bai, munduan gehien irakurtzen den herrialdea da, baina 300 mila 300 mila da, ez dute espainolaren eta frantsesaren itzulpen eta ekoizpen gaitasuna. Banuen jakinmina, esaterako, islandieraz ez zegoen hori, irakurtzen ote zuten danieraz (Danimarkaren menpe egon zen 1944 arte) edo islandiar gehienek aski ongi egiten duten ingelesez. Eta ezetz esan zidan. Jendeak jakin arren, bere hizkuntzan irakurtzen zuela, are itzultzailearen lana estimatzea ere gustuko zutela. Besterik zela, noski, ingelesez irakurtzea gustuko izan zezakeen jendea, baina islandiarrek oro har, islandieraz irakurtzen dutela. Eta noski, horretarako ahalegin eskerga egiten dutela itzulpenean, mundua islandieraz izan beharra ezinbestekotzat dutela, kosta ahala kosta.

Ez dut esango geuk ere garrantzirik ematen ez diogunik. Katalanaren ostean gehien itzultzen den hizkuntza gutxitua izan liteke, baina hizkuntza normalizatua izan nahi dugu, ez gutxitua. Eta horretarako, ezinbesteko da euskaraz askoz gehiago izatea, eta espainolik behar ez izateko plangintza izatea. Desikastea ezinezko bazaigu, Hegoaldekook beti baigorriar bat sartzea mentalki gure egitasmoan eta pentsatu gure hitzaldi/proiekzio edo dena delakoan egoterik ote leukakeen espainolik jakin gabe.

Beharrezko urratsa dugu desikastetik abiatzea berriz ere espainola geure egiteko, espainolaz ere gozatu ahal izateko, gure hizkuntzan egon ez eta hartara behartuta gauden sentipena izan gabe. Are okerrago baita sentipen hori izan ez eta naturaltasunez hartzea liburu ingeles bat espainolera itzulita, euskara normaltzetik zelan urruntzen ari garen jabetu barik.


(URTZI URRUTIKOETXEA VACAS idazle eta kazetaria da)

  • Estreinakoz, Zuzeu.eus agerkarian argitaratua, 2015-06-28an.


Artikulu honekin lotuta (ikusteko gainean sakatu)

Inprimatu


Euskara Patronatua
Tel.:943-814518
Faxa: 943-811947
erabili@erabili.eus